ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਹਿਮ ਤੱਥ, ਪੜ੍ਹੋ IAS ਕਿਰਨਦੀਪ ਕੌਰ ਸਹੋਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ
ਅੱਜ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਵਾਰੇ ਕਿਰਨਦੀਪ ਕੌਰ ਸਹੋਤਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਲੇਖ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪੋਸਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਰਨਦੀਪ ਕੌਰ ਇੱਕ ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਟਕ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਵਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ -
"ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਭਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ 'ਬਾਗੀ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ 'ਬਾਗੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ' ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖੇ।"1915 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਹਿਜ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ। ਭਾਵੇਂ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੋਤ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਰਹੇਗਾ।

ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੇ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। 1857 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਉਪਰੰਤ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕੜੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ "ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ" ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ 1947 ਵਿੱਚ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਸਫਲ ਗ਼ਦਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ' ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤਹਿਤ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 41 ਹੋਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 1915 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਇਤਫ਼ਾਕ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਥੀਆਂ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਉਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਉਸੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ!"
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਵੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਭਾਰਤੀ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੁੰਦਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਉਸਤਾਦ ਜੀ', ਦੋਸਤ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਹਮਸਫ਼ਰ ਵਰਗੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਦੇ ਸਨ; ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
ਨਵੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ "ਚਾਂਦ" ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, 'ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਭਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ 'ਬਾਗੀ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ 'ਬਾਗੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ' ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖੇ।'" ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਜੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਢੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲ 42 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੱਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ -
"ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਪਰਾਧੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾ ਨਿਭਾਈ ਹੋਵੇ......"
ਮੁਕੱਦਮਾ ਡੇਢ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਦਸ ਪੌਂਡ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ "ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਕੀ ਜੈ" ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਸਾਰੂ ਸਾਲਾਂ 'ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਮਹਿਜ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ "ਕਟਕ" ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਚਾਚਾ ਸਰਦਾਰ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਤਤਕਾਲੀ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਧੀਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। 1905 ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਵੰਡ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਕਟਕ ਦੇ ਰੇਵੇਨਸ਼ਾਅ ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲ (1909-1911) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਵਰਗੀ ਸ੍ਰੀ ਬੇਨੀ ਮਾਧਵ ਦਾਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਠੋਸ ਰੂਪ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ (1909-1913) ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜੂਨੀਅਰ ਸਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਬੇਨੀ ਮਾਧਵ ਦਾਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਕਟਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲੀ ਦਿਨਾਂ (1909-1913) ਦੌਰਾਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੈਲੀ, ਜਥੇਬੰਦਕ ਹੁਨਰ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਦਲੇਰੀ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਜਨੂੰਨੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ 1915 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ; ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ (INA) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ 1943 ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।
ਕਟਕ ਤੋਂ ਸਰਾਭਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ 1912 ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਾਂਘ ਨਾਲ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਬਰਕਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਏ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡੂਰੰਗ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਖਾਨਖੋਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪੈਸੀਫਿਕ ਕੋਸਟ" ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ; ਇਹ 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ 'ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ 'ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਕੱਢਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਸਾਲ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਰਾਭਾ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਉਰਦੂ, ਗੁਰਮੁਖੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ (ਕੈਮਿਸਟਰੀ) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਣਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਕਲਮ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਸਨ।
ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ:
"ਲੋੜ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ (ਬਗ਼ਾਵਤ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਡਰ, ਦਲੇਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ
ਤਨਖ਼ਾਹ: ਮੌਤ
ਇਨਾਮ: ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਥਾਂ: ਭਾਰਤ ਦਾ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ"।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਦਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਕਈ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ, ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਫੰਡ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਰਹੇ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਠ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਡਕੈਤੀ ਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਅੱਠ ਹੋਰ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ 275 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛਿਆਲੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸਨ। ਸੱਤਰ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 125 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਕੋਰਟ-ਮਾਰਸ਼ਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਗੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਵੁਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਾਹਿਬ, ਇਹ ਨਾ ਸਮਝਿਓ ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਹਰ ਕਤਰਾ ਮੁੜ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਣ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ।"
ਇਹ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਇਕ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ, ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਛਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਕਟਕ ਅਤੇ ਬਰਕਲੇ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਵਨ ਦਿਹਾੜੇ ਮੌਕੇ ਕਰੀਬ ਸੌ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਵੀ 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ 'ਬਾਗੀ' ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ 111ਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਲਾਮੀ ਨਾਲ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਕਵੀ ਜਗਦੰਬਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
"ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਖਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਲੱਗਣਗੇ;
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ,
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਲਈ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ।"
ਨੋਟ : (ਲੇਖਕ ਕਿਰਨਦੀਪ ਕੌਰ ਸਹੋਤਾ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਲੇਖ )


Click it and Unblock the Notifications
